Okręg Kłajpedy (lit. Klaipėdos kraštas, niem. Memelland) – północno-wschodni fragment Prus Wschodnich położony na prawym brzegu Niemna odłączony od Rzeszy Niemieckiej w wyniku wejścia w życie traktatu wersalskiego, w latach 1923-1938 autonomiczna część Litwy.
edytuj Historia
W średniowieczu okręg Kłajpedy należał do państwa krzyżackiego, później stanowił część Prus Książęcych. Za czasów pruskich tzw. Mała Litwa, zamieszkana przez litewskojęzyczną ludność wyznania protestanckiego, była wcielona do departamentu, a później rejencji gąbińskiej. Zwarty teren osadnictwa litewskiego obejmował powiaty Kłajpeda (bez miasta, które było prawie całkowicie niemieckojęzyczne), Szyłokarczma, Tylża i Ragneta, jednak najdalsza południowa granica występowania języka litewskiego sięgała linii Labiawa – Wystruć – Gołdap – jeszcze w XIX wieku na tym obszarze odbywały się nabożeństwa w języku Litwinów.
Według spisu niemieckiego z 1910 r. na terenach na północ od Niemna ludność litewskojęzyczna stanowiła 48,9% mieszkańców, zaś posługujący się językiem niemieckim nieco więcej – 49,9%. Litwini dominowali w powiecie Szyłokarczma (56% ludności), Niemcy najsilniej reprezentowani byli w Kłajpedzie (90% mieszkańców).
edytuj Dyplomatyczna gra o Kłajpedę 1918-1919
16 listopada 1918 r. ukonstytuowała się Narodowa Rada Litwinów w Prusach, na czele której stanęli Vilius Gaigalaitis (poseł do Landtagu w Berlinie) i Martynas Jankus. 20 listopada 1918 r. podjęła ona uchwałę o zjednoczeniu Małej Litwy – północnej części rejencji gąbińskiej z Litwą Wielką – Kowieńszczyzną i Wileńszczyzną. Rada Narodowa powołała swe kluby lokalne w Kłajpedzie, Szyłokarczmie, Wystruciu i Tylży, a także wydawała "Prusų Lietuvių Balsas", w którym agitowała za aktywizacją polityczną ludności litewskiej w celu przyłączenia regionu do Litwy.
W memoriale do premiera Clemenceau z 6 lutego 1919 r. rząd litewski poparł żądania Rady, domagając się ustanowienia granicy z Niemcami na linii Labiawa – Wystruć – Darkiejmy – Gołdap.
Postulaty litewskie nie były przez aliantów traktowane poważnie (na terenach wymienionych w żądaniach z lutego 1919 r. Litwini stanowili 20% ludności), jednak po stronie litewskiej zaangażowała się delegacja polska z Romanem Dmowskim i Ignacym Paderewskim, licząc na ewentualne koncesje dla Polski w kłajpedzkim porcie – zakładano zresztą wciąż związek państwowy Warszawy z Kownem. Właśnie m.in. dzięki wstawiennictwu Polaków u Francuzów doszło do wydzielenia obszaru na północ od Niemna z Kłajpedą i Szyłokarczmą oraz powołania pozostającego pod kontrolą aliantów malutkiego okręgu Kłajpedy.
edytuj Podstawy prawne istnienia okręgu Kłajpedy
Obwód utworzono na mocy art. 99 traktatu wersalskiego, w którym Rzesza Niemiecka zrzekła się okręgu na północ od rzeki Niemen na rzecz Wielkich Mocarstw, przekazano pod administrację Ligi Narodów – mandat otrzymali jednak nie jak pierwotnie planowano Brytyjczycy, a nieprzychylni Niemcom Francuzi. Uroczyste przejęcie Kłajpedy przez korpus francuski odbyło się 13 lutego 1920 r.
edytuj Obszar i ludność
Memelgebiet liczył 1860 km² i 151 tys. mieszkańców, z czego 71 tys. posługiwało się językiem niemieckim, a 67 tys. litewskim. Gdy chodzi o strukturę wyznaniową, dominowali zdecydowanie luteranie (132 tys.), wśród mniejszych konfesji warto wymienić katolików (5,3 tys.) i żydów (1,3 tys.). Kłajpedzcy Żydzi znajdowali się prawie całkowicie w kręgu kultury niemieckiej, posługując się językiem Goethego.
edytuj Organizacja protektoratu
9 stycznia 1920 r. zostało podpisane porozumienie o przekazaniu Kłajpedy aliantom. Sześć dni później do rejonu wkroczył 21. Samodzielny Batalion Strzelców Pieszych z gen. Dominique Odry'm na czele, który miał za zadanie pilnować porządku w mieście i na przyległym obszarze. Generał Odry sprawował nie tylko zwierzchnictwo nad francuskim wojskiem, ale stanął również na czele Wysokiego Komisariatu Ligi Narodów w Kłajpedzie. Dopiero po jakimś czasie miejsce Komisarza zajął Gabriel Petisne, oskarżany przez Niemców i Litwinów o prowadzenie polityki zbyt propolskiej.
edytuj Wolne Państwo Kłajpedy czy włączenie do Litwy?
Niemieckie środowiska polityczne, dominujące w Kłajpedzie, po czasie zdały sobie sprawę z faktu, że niemożliwy będzie natychmiastowy powrót Nadniemnia do Prus. Zaczęły więc lansować koncepcję Wolnego Państwa Kłajpedzkiego (Freistaat Memelland), w którym ludność niemiecka z racji (nieznacznej) przewagi ludnościowej i (znacznej) gospodarczej i kulturowej, odgrywałaby pierwsze skrzypce.
Na powstanie republiki kłajpedzkiej nie zgadzali się jednak alianci (zwłaszcza Francuzi) oraz władze Polski, tak więc rząd Republiki Weimarskiej pogodził się, na zasadzie "mniejszego zła", ze wcieleniem Kłajpedy do Litwy. Obawiano się bowiem wpływów francuskich w mieście oraz przejęcia kontroli nad Kłajpedą przez Polaków – w ten sposób Prusy Wschodnie wzięte by zostały w kleszcze sojuszu antyniemieckiego (polskie Pomorze – Gdańsk pod wpływem Ligi Narodów – protektorat francuski z wpływami polskimi w Kłajpedzie). Zgoda Niemców na włączenie okręgu do Litwy, wynika również stąd, że rząd litewski prowadził na początku lat dwudziestych antypolską politykę, opierając się na bliskiej współpracy politycznej z Niemcami i ZSRR.
edytuj Zajęcie Kłajpedy przez Litwę w 1923 r. Autonomia pod zwierzchnictwem Kowna
10 stycznia 1923 r. na terenie okręgu wybuchło powstanie – specyficzne, bo całkowicie inspirowane przez rząd kowieński, po czym wojska litewskie wkroczyły do miasta i okręgu w celu "pomocy umęczonym rodakom". Nie obyło się bez ofiar po obu stronach. Po długich i żmudnych rokowaniach mocarstwa zachodnie zgodziły się 15 lutego 1923 r. odstąpić okręg Litwie, pod licznymi jednakże warunkami (m.in. ochrona i samorząd dla ludności niemieckiej). Dość powszechny jest pogląd, iż zdecydowane zachowanie Litwy w sprawie Kłajpedy, przyjęte z dużym krytycyzmem przez kraje zachodnie, przyczyniło się do szybkiego uznania granicy polsko-litewskiej przez Radę Ambasadorów (pozostawiającej Wileńszczyznę po stronie polskiej).
Po ponad roku od aneksji okręgu doszło do podpisania Konwencji Kłajpedzkiej (8 maja 1924, weszła w życie 25 sierpnia 1925) między Litwą a mocarstwami sprzymierzonymi (Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią), do której dołączono trzy załączniki (Statut Kraju Kłajpedzkiego, uregulowania portowe oraz tranzytowe). Według umowy okręg Kłajpedy miał należeć do Litwy na zasadach autonomii prawnej, sądowej, administracyjnej i finansowo-podatkowej. Aneks do umowy (Statut) określał ustrój wewnętrzny autonomii: przewidziano dwuwładzę gubernatora Kłajpedy mianowanego przez prezydenta Litwy oraz liczącego 5 członków Dyrektoriatu wybieranego przez Sejmik Kłajpedzki bezwzględną większością. Gubernator miał być wyznaczany przez prezydenta za akceptacją sejmiku, sprawował kontrolę nad działalnością Dyrektoriatu. Wybory do organu ustawodawczego miały się odbywać co trzy lata, pierwsze przeprowadzone w październiku 1925 r. Okręg Kłajpedy desygnował do sejmu ogólnolitewskiego w Kownie 5 posłów.
W aneksie portowym postanowiono, że za nadzór nad portem i jego rozwój odpowiada strona litewska, wspomagana przez dyrekcję portu złożoną z trzech członków (po jednym mianowanym przez rząd Litwy, Ligę Narodów i Dyrektoriat Kraju Kłajpedzkiego). W załączniku tranzytowym przewidziano generalną swobodę tranzytu przez terytorium okręgu.
W 1925 r. Kłajpedę zamieszkiwało 142 tys. mieszkańców, określających się w 27% przypadków jako Litwini, 24% jako Kłajpedzianie i 42% jako etniczni Niemcy. Kontrowersję budziła nowopowstała kategoria kłajpedzian: obie strony uważały ich bądź to za zgermanizowanych Litwinów, bądź lokalny odłam narodu niemieckiego.
Do 1932 r. kraj Kłajpedy opuściło prawie 10 tys. Niemców, którzy przenieśli się do Prus Wschodnich – rząd niemiecki starał się jednak przeciwdziałać opuszczaniu regionu przez swoich ziomków, obawiając się przyspieszonej lituanizacji Kłajpedy. Na teren okręgu przybyło w międzywojniu ok. 9 tys. Litwinów z terenów Kowieńszczyzny.
edytuj Gospodarka
Przez port w Kłajpedzie przechodziło od 70 do 80% eksportu z Litwy.
edytuj Polityka
Pierwsze wybory do sejmiku kłajpedzkiego odbyły się 19 października 1925 r. – niemiecka lista jedności (Einheitsliste) otrzymała 27 mandatów, ugrupowania litewskie reprezentowało jedynie 2 posłów. Wynik wyborów był prawdziwym szokiem dla Litwinów – okazało się, że nawet litewskojęzyczna ludność wolała głosować na listy niemieckie.
W wyborach z sierpnia 1927 Litwini podwoili liczbę mandatów, zaś partie niemieckie uzyskały 25 głosów (agrariusze i narodowcy po 10, socjaldemokraci – 3, komuniści – 2). W wyborach 1930, 1932 i 1935 Litwini otrzymywali po 5 mandatów, w 1938 r. znów tylko cztery.
Najsilniejszymi ugrupowaniami niemieckimi byli ludowcy (Memelländische Landwirtschaftspartei) i narodowcy (Memelländische Volkspartei), niewielkie wpływy posiadali socjaldemokraci (Sozialdemokratische Partei des Memelgebietes, SPM) i komuniści (Kommunistische Partei des Memelgebietes, KPM).
Od końca lat dwudziestych zaczęły wzrastać w Kłajpedzie wpływy ugrupowań nazistowskich domagających się natychmiastowego włączenia okręgu do Rzeszy. Memellandzkich nazistów reprezentowali Theodor von Sass (lider Christlich-Sozialistische Arbeitsgemeinschaft, ChSAG) oraz Ernst Neumann (Sozialistische Volksgemeinschaft, SoVoG) – obie partie liczyły w 1933 r. prawie 10 tys. członków.
edytuj Władze
Nadkomisarze
- 1920-1921 – General Dominique Odry
- 1921-1923 – Gabriel Petisné
Gubernatorzy
- 1924-1925 – Jonas Polovinskas-Budrys
- 1925-1926 – Jonas Zilius
- 1926-1927 – Karolis Zalkauskas
- 1927-1932 – Antanas Merkys
- 1932-1933 – Witold Gylys
- 1933-1935 – Jonas Navakas
- 1935-1936 – Vladas Kurkauskas
- 1936-1938 – Jurgis Kubilius
- 1938-1939 – Viktoras Gailius
Prezydenci krajowi
- 1920-1921 – Arthur Altenberg
- 1921-1923 – Wilhelm Stepputat
- 1923 – Erdmonas Simonaitis
- 1923-1925 – Viktoras Gailius
- 1925-1926 – Endrius Borchertas
- 1926 – Erdmonas Simonaitis
- 1926-1927 – Vilius Falkas
- 1927 – V. Svelnys
- 1927-1930 – Otto Kadgiehn
- 1930 – Martinas Reizgys
- 1931-1932 – Otto Böttcher
- 1932 – Eduardas Simaitis
- 1932-1934 – Ottomar Schreiber
- 1934 – Martinas Reizgys
- 1934-1935 – Jurgis Bruvelaitis
- 1935-1939 – August Baldschus
- 1939 – Wilhelm Bartuleit
edytuj Ponownie w granicach Rzeszy
Na mocy umowy między Rzeszą Niemiecką a Litwą z dnia 22 marca 1939 r. Okręg Kłajpedy powrócił w granice Niemiec.
edytuj Sytuacja po 1945 r.
Po przegranej Niemiec w II wojnie światowej, okręg Kłajpedy wrócił w granice Litwy, która tym razem stała się republiką ZSRR. Po wypędzeniu ludności niemieckiej oraz znacznej części Litwinów związanych z kulturą pruską, Kłajpedę zasiedlono Litwinami i Rosjanami (ci drudzy do dziś dominują w mieście). Stalinowskich propozycji włączenia całych Prus Wschodnich (z Królewcem, Tylżą i Gąbinem) do LSRR, litewscy komuniści nie przyjęli.
Po 1991 r. okręg Kłajpedy jest integralną częścią Litwy, obejmując powiaty Szyłokarczma, Gargżdai i część okręgu Jurbork wraz z miastami wydzielonymi Kłajpedą i Nidą.
Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę niektóre środowiska nacjonalistyczne w Rosji podnosiły kwestię przynależności okręgu do Rosji (w 1945 r. rzekomo zdecydowano o przynależności całych Prus Wschodnich w granicach z sierpnia 1939 r. do RFSRR), jednak te roszczenia są traktowane przez wszystkich prawników jako bezzasadne, nigdy nie podnosiły ich też oficjalne władze Rosji.
edytuj Bibliografia
- Piotr Łossowski, Kłajpeda kontra Memmel. Problem Kłajpedy w latach 1918-1939-1945, Wydawnictwo NERITON, s. 237, ISBN:83-7543-005-9, Warszawa 2007
edytuj Zobacz też
edytuj Linki zewnętrzne
- Galeria zdjęć historycznych Wcielenie Kłajpedy do Rzeszy Niemieckiej w marcu 1939 r.