Marian Józef Januszajtis-Żegota (ur. 3 kwietnia 1889 w Mirowie koło Częstochowy, zm. 24 marca 1973 w Tunbridge Wells.[1]) - inżynier rolnik, generał dywizji Wojska Polskiego.
Spis treści |
edytuj Działalność w organizacjach niepodległościowych
Od 1908 studiował na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej, a w latach 1909-1912 na Wydziale Rolno-Lasowym Akademii Rolniczej w Dublanach (tam uzyskał dyplom agronoma). Był członkiem i organizatorem polskich organizacji paramilitarnych w zaborze austriackim - m.in. tajnej organizacji narodowej "Zet", brał udział w tworzeniu "Zarzewia", a w latach 1912-1914 był komendantem tajnej organizacji wojskowej "Armia Polska" i jej jawnej formy Polskich Drużyn Strzeleckich we Lwowie. W 1912 został komendantem drużyn. Od 1912 członek Wojskowej Komisji Porozumiewawczej i Skarbu Wojskowego przy Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.
edytuj I wojna światowa
Tuż przed wybuchem I wojny światowej podporządkował Drużyny Strzeleckie Józefowi Piłsudskiemu i znalazł się w Legionach Polskich. Od sierpnia 1914 dowodził batalionem, a potem 2 pułkiem piechoty w II Brygadzie Legionów w Karpatach, na Bukowinie, w Galicji i na Wołyniu. dzięki talentowi dowódczemu i odwadze szybko awansował: wrzesień 1914 - kapitan, w listopadzie 1914 - major, marzec 1915 - podpułkownik, w listopadzie 1915 - pułkownik.
Był najmłodszym pułkownikiem legionowym - został nim w wieku 26 lat. W lipcu 1916, po odejściu Piłsudskiego, objął dowództwo I Brygady, które zakończył w kwietniu 1917 jako dowódca I Brygady Legionów. W latach 1917-1918 był szefem sztabu Inspektoratu Wyszkolenia Polskiej Siły Zbrojnej, później był w Komisji Wojskowej Tymczasowej Rady Stanu. Chcąc ratować od rozpadu choćby część wojska, opowiedział się za złożeniem przysięgi na wierność Niemcom i Austro-Węgrom. W Komisji wojskowej Tymczasowej Rady Stanu był wicedyrektorem, a faktycznie kierownikiem (nominalnie kierownikiem był hr. Franciszek Radziwiłł). Kierując komisją stworzył zawiązki przyszłego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i Ministerstwa Spraw Wojskowych.
edytuj Wolna Polska
Od 1 listopada 1918 w Wojsku Polskim. Dowódca Okręgu Generalnego „Białystok” w Lapach i dowódca Grupy „Łapy”. Ułatwił tam ewakuację wojsk niemieckich do Prus Wschodnich. Organizator zamachu stanu na rząd Jędrzeja Moraczewskiego (w nocy z 4 na 5 stycznia 1919), firmowanego przez ks. Eustachego Sapiehę. Mimo początkowego powodzenia zamach po 8 godzinach wygasł, a płk. Januszajtis został zawieszony w czynnościach. Po zamachu przeniesiony do rezerwy. 1 lutego 1920 powołany do czynnej służby i mianowany dowódcą Obozu Warownego „Chełmno”. Od 19 marca 1920 do sierpnia 1924 dowódca 12 Dywizji Piechoty w Tarnopolu. Dywizją dowodził podczas wojny polsko-bolszewickiej, wyróżniając się w bitwach pod Mikulińcami, Przemyślanami i Lwowem.
We wrześniu 1920 generał brygady ze starszeństwem z 1 czerwca 1919, w wieku 31 lat i 5 miesięcy. (najmłodszy generał w Wojsku Polskim). Po wojnie nadal dowodził 12 Dywizją, aż do sierpnia 1924, kiedy to na prośbę gen. Władysława Sikorskiego, objął stanowisko generała-wojewody nowogródzkiego dla zaprowadzenia porządku na tym terenie, nękanym komunistycznymi bandami przenikającymi przez granice ze wschodu. 1 grudnia 1924 awansowany do stopnia generała dywizji ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924. Z dniem 27 sierpnia 1924 przeniesiony w stan nieczynny na okres 12 miesięcy bez prawa do poborów. [2] Przeniesienie w stan nieczynny miało związek z mianowaniem na stanowisko wojewody nowogródzkiego. Funkcję wojewody sprawował do 1926. Do listopada 1929 pozostawał w dyspozycji Ministerstwa Spraw Wojskowych. Z dniem 30 listopada 1929 przeniesiony w stan spoczynku.[3].
Będąc w stanie spoczynku gospodarował na działce wojskowej w osadzie Szyły pod Krzemieńcem, jako inżynier rolnik. Stworzył tam wzorową placówkę doświadczalną , uprawiając wiele roślin w Polsce nie znanych i krzyżując różne rasy bydła.
W latach trzydziestych XX wieku członek Związku Osadników Wojskowych oraz Stronnictwa Narodowego, działający na Wołyniu i w Komitecie głównym w Warszawie.
edytuj II wojna światowa
Ponownie zmobilizowany we wrześniu 1939. Zgłosił się jako ochotnik - przydziału nie otrzymał - uczestnik obrony Lwowa, organizator Korpusu Ochotniczego i oddziałów "benzyniarzy" do walki z czołgami niemieckimi. Po zajęciu Lwowa przez Sowietów organizator podziemnego ruchu oporu związanego ze Stronnictwem Narodowym. Aresztowany przez NKWD 27 października 1939, był więziony we Lwowie i na Łubiance w Moskwie, gdzie rozmawiał m.in. z Ławrientijem Berią i Wsiewołodem Mierkułowem na temat przyszłej polsko-sowieckiej współpracy wojskowej w wypadku wojny niemiecko sowieckiej.
Beria zorganizował wykład generała dla 150 wyższych oficerów sowieckich. Zwolniony z więzienia na mocy układu Sikorski-Majski (31 lipca 1941). Za zezwoleniem władz sowieckich zwiedził wiele fabryk, sowchozów i kołchozów, aby zorientować się o istotnym położeniu ZSRR. Rozmawiał z Ilją Erenburgiem, Aleksiejem Tołstojem, wdową po Maksimie Gorkim i innymi osobistościami.
Na wezwanie Władysława Sikorskiego odleciał do Londynu, gdzie od września tego roku został przywrócony do służby (do 1942 pozostawał w dyspozycji Naczelnego Wodza). W Londynie przekazał swoje spostrzeżenia na temat potencjału wojennego ZSRR. Uważany jest za komunizującego generała. Krytycznie oceniał układ polsko-sowiecki, ze względu na brak w nim potwierdzenia polskiej granicy wschodniej. To doprowadziło do konfliktu z gen. Sikorskim. Zamiast odegrania czołowej roli otrzymał podrzędne stanowiska. W latach 1943-1944 był szefem Inspektoratu ds. Zarządu Wojskowego oraz do 1945 szefem Biura Ziem Zachodnich i Północnych w Sztabie Głównym w Londynie oraz Przewodniczącym Wojskowego Trybunału Orzekającego do 1947.
edytuj Okres powojenny
Po wojnie pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. Założył dużą farmę pieczarkarską koło Crowley, którą prowadził do 1956. W latach 1947-1955 był członkiem III i IV Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej. Był doradcą prezydenta na uchodźstwie, jednym z założycieli Koła Generałów i Pułkowników, przewodniczącym Instytutu Spraw Zamorskich i Rady Związków Rolników Polskich oraz innych organizacji. W latach 1956-1959 mieszkał w Outwood (hrabstwo Surrey), a od 1959-1968 w Londynie. Ostatnie pięć lat spędził w domu syna w Tunbridge Wells w hrabstwie Kent. Pisał pamiętniki, badał najnowsze dzieje Polski, hodował kwiaty i uprawiał warzywa. Zmarł 24 marca 1973 w Tunbridge Wells, pochowany na cmentarzu w Crowley obok żony. W listopadzie 1981 jego prochy sprowadzono do Polski - spoczęły na Cmentarzu Nowym w kwaterze legionowej w Zakopanem.
Miał dwóch synów, mieszkających w Anglii: Jerzego - właściciela firmy inżynierskiej i Marka - fotografa artystycznego.
edytuj Spuścizna literacka
Autor "Życie moje tak burzliwe...", dwóch opracowań: "Zamach 5 stycznia 1919" i "Rozmowy z Berią".
edytuj Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari
- Krzyż Niepodległości
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
- Krzyż Walecznych – czterokrotnie
- Znak oficerski "Parasol"
- Krzyż Kawalerski Legii Honorowej
Przypisy
edytuj Bibliografia
- T. Kryska Karski T. Żurakowski Generałowie Polski Niepodległej wyd. Editions Spotkania Warszawa 1991,
- H. P Kosk Generalicja polska t. 1 wyd. Oficyna Wydawnicza "Ajaks" Pruszków 1998,
- Z. Nicman Życie moje tak burzliwe... Polska Zbrojna. Magazyn tygodniowy nr 40/156
edytuj Linki zewnętrzne
- http://www.muzhp.pl/index.php?akcja=kalendarium&miesiac=1&dzien=4&lista=1/ Zamach Januszajtisa- Muzeum Historii Polski
Wacław Niemojowski • Józef Mikułowski-Pomorski • Józef Brudziński • Stanisław Bukowiecki • Stanisław Dzierzbicki • Ludwik Górski • Józef Higersberger • Marian Januszajtis-Żegota • Kazimierz Natanson • Józef Piłsudski • Franciszek Pius Radziwiłł • Wojciech Rostworowski • Eustachy Sapieha • Stanisław Chaniewski • Stanisław Staniszewski • Władysław Studnicki • Artur Śliwiński