Joseph Haydn (ur. 1 kwietnia 1732 w Rohrau, zm. 31 maja 1809 w Wiedniu) – austriacki kompozytor okresu klasycyzmu. Najstarszy z tzw. trzech klasyków wiedeńskich, obok Mozarta i Beethovena.
Haydn był jednym z głównych przedstawicieli klasycyzmu w muzyce oraz jednym z tych, którzy zdefiniowali główne formy muzyczne tej epoki.
Szczególnie interesujące są jego dzieła z okresu 1760-1770, tworzone w stylu Sturm und Drang (niem. burza i napór), który był awangardowym kierunkiem w ramach kultury klasycystycznej, będąc jednocześnie zapowiedzią romantyzmu. W muzyce Haydna objawiło się to stosowaniem niecodziennych akordów, zastosowaniem rzadkich tonacji molowych oraz nieoczekiwanych zmian nastroju.
Jego młodszy brat, Johann Michael, był także wybitnym i cenionym kompozytorem, działającym przede wszystkim w Salzburgu.
Spis treści |
edytuj Młodość 1732-1760
Haydn urodził się 31 marca lub 1 kwietnia 1732 w Rohrau, małej wiosce w austriackim Burgenlandzie. Muzykalny i obdarzony pięknym głosem, w wieku ośmiu lat został przyjęty do chóru przy katedrze św. Stefana w Wiedniu. Tam kształcił się w grze na skrzypcach i fortepianie. Po przejściu mutacji musiał opuścić chór i zaczął zarobkować jako muzyk w Wiedniu.
edytuj Praca u Esterházych 1761-1790
W roku 1761 Haydn został zatrudniony jako nadworny kompozytor i wicekapelmistrz na dworze arystokratycznej rodziny Esterházy. Pozostał w jej służbie przez ponad 30 lat - do 1790 roku zdobywając w tym czasie ogromną sławę. W 1766 roku Haydn został jedynym kapelmistrzem, w roku tym zmarł bowiem główny kapelmistrz Gregor Joseph Werner (1693-1766), który nie pałał do kompozytora sympatią. Maria Teresa Habsburg wielokrotnie słuchała symfonii Haydna w zamku Esterházy w Eisenstadt.
Haydn pracował zarówno w pałacu Eszterháza na Węgrzech, jak i w Eisenstadt.
edytuj Samodzielność twórcy 1791-1809
Przez współczesnych uznawany był za jednego z najwybitniejszych kompozytorów epoki zwłaszcza w zakresie muzyki instrumentalnej i zdobył ogólnoeuropejską popularność, która objawiła się między innymi gościnnymi występami, na przykład w Londynie. Do Londynu pojechał, gdy w 1790 roku zmarł jego mecenas Nikolaus I. Joseph Książę Esterházy, którego następca zwolnił kompozytora. Pomysł udania się do Anglii posunął mu impresario Johann Peter Salomon. W Londynie Haydn był dwukrotnie; w 1791-1792 i 1794-1795.
Haydn był osobistym przyjacielem Mozarta, z którym podziwiali się nawzajem. Znał też młodszego od siebie Ludwiga van Beethovena, który uważał go za swojego mistrza i nauczyciela. Haydn zaprzestał komponowania w 1803 na sześć lat przed śmiercią. Do jego ostatnich dzieł należą wspaniałe oratoria Stworzenie świata i Pory roku. Haydn pozostawił po sobie olbrzymi katalog dzieł (zobacz tabela obok), z których wiele weszło na stałe do kanonu muzyki klasycznej. Zmarł 31 maja 1809 w Wiedniu.
edytuj Wybrane dzieła
| Dorobek kompozytorski | liczba dzieł |
| Muzyka wokalna | |
| pieśni |
|
| muzyka chóralna |
|
| Muzyka instrumentalna | |
| symfonie |
|
| koncerty |
|
| muzyka kameralna |
|
| Inne formy orkiestralne |
|
| Muzyka marszowa |
|
| opery |
|
| Utwory na fortepian |
|
| RAZEM |
|
- Symfonia nr 6 D-dur "Poranek" (Le matin)
- Symfonia nr 7 C-dur "Południe" (Le midi)
- Symfonia nr 8 G-dur "Wieczór" (Le soir)
- Symfonia nr 30 C-dur "Alleluja"
- Symfonia nr 43 Es-dur "Merkury"
- Symfonia nr 45 fis-moll "Pożegnalna" (zaliczana do Sturm und Drang)
- Symfonia nr 73 D-dur "Polowanie" (La chasse)
- Symfonia nr 82 C-dur "Niedźwiedź" (L'ours) (tzw. paryska)
- Symfonia nr 85 B-dur "Królowa" (La reine) (tzw. paryska)
- Symfonia nr 92 G-dur "Oksfordzka"
- Symfonia nr 94 G-dur "Niespodzianka" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 100 G-dur "Wojskowa" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 101 D-dur "Zegarowa" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 104 D-dur (ostatnia londyńska, bez przydomka)
- 24 koncerty fortepianowe
- Koncert na róg nr 1 D-dur
- Koncert na róg nr 2 D-dur
- Koncert na wiolonczelę C-dur
- Koncert na wiolonczelę D-dur
- Koncert skrzypcowy nr 1 C-dur
- Koncert skrzypcowy nr 2 D-dur
- Koncert skrzypcowy nr 3 A-dur
- Koncert skrzypcowy nr 4 G-dur
- Koncert na trąbkę Es-dur
- Stabat mater g-moll
- Siedem słów Zbawiciela na krzyżu
- Oratorium Powrót Tobiasza
- Oratorium Stworzenie świata
- Oratorium Pory roku
Utwory Haydna zostały skatalogowane przez holenderskiego muzykologa Antoniego von Hoboken. Katalog Hobokena jest ułożony systematycznie (wg gatunków muzycznych). Używa się skrótu Hob. (czasem tylko H), np:
- Hob. I:104 – Symfonia nr 104
- Hob. XXVIII:12 – opera Armida
Przypisy
- ↑ 104 numerowane plus Symfonia koncertująca B-dur (Hob. I/105) plus Symfonia D-dur (Hob. I/106) i dwie B-dur: tzw. A (Hob. I/107) i B (Hob. I/108). Należy zwrócić uwagę, iż w przypadku trzech ostatnich (napisanych przez Haydna dość wcześnie, bo w latach 1760.), jak i Symfonii Concertante numerów nie stosuje się, stąd częsty błąd polegający na przypisywaniu Haydnowi tylko 104 symfonii, zgodnie z numerem ostatniej numerowanej.
edytuj Literatura
- E. Dziębowska Haydn, w: Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna, PWM Kraków, t. IV (hij)
- K. Geiringer Haydn, PWM Kraków PWM 1985
- D. Gwizdalanka Klasyk pogodny, a nawet dowcipny, w: Historia muzyki 2, PWM Kraków, 2006, s. 132-143
edytuj Zobacz też
- Hymn ludowy, autor: Joseph Haydn